Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), halk arasında "takıntı hastalığı" olarak da bilinen, kişinin istemediği halde zihnine gelen tekrarlayıcı düşünceler (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için yaptığı davranışlar (kompulsiyonlar) ile karakterizedir.
Ayrıca:
Obsesyon, kişide kaygı oluşturan inatçı, tekrarlayıcı, itici ve rahatsız edici düşünceler, dürtüler ve imgelerdir.
Tipik obsesyonlar arasında mikrop veya kir bulaşması, zehirlenme, kendine ya da başkalarına zarar verme korkuları ve istenmeyen bir davranışta bulunacağına ilişkin düşünceler yer alır. Bu obsesif düşünceler genellikle kişinin değer sistemi ve yargıları ile çelişir. Örneğin çocuğunu çok seven bir anne ona zarar verebileceğinden korkabilir; oldukça dindar bir kişi ise tanrıya küfür etmekten korkabilir.
Kompulsiyonlar ise bu rahatsız edici düşüncelerin oluşturduğu kaygıyı azaltmak ya da korkulan sonuçlardan korunmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir. Bu süreç, “nötralize etme” düşünceleri ya da davranışları olarak da tanımlanabilir.
“Ritüeller” olarak da adlandırılan kompulsiyonlar, ya görünür davranışlar (kapıyı tekrar tekrar kontrol etmek gibi) ya da örtük zihinsel ritüeller (sessizce dua etmek gibi) şeklinde ortaya çıkar. Tipik kompulsiyonlar arasında aşırı temizlik, el yıkama, kontrol etme, güvence arama, istifleme ve düzen oluşturma yer alır.
Obsesif-kompulsif bozuklukta (OKB) hastada obsesyonlar ve/veya kompulsiyonlar bulunur. Kompulsiyonlar çoğu zaman büyüsel bir düşünce biçiminin sonucu olarak, kişiyi ya da yakınlarını ölüm, hastalık veya uğursuzluk gibi felaketlerden koruma motivasyonuyla yapılır.
Örneğin “ya mikrop kaptıysam?” obsesyonuna sahip bir kişi sürekli el yıkama kompulsiyonu yapabilir. Ya da “sevdiklerime zarar verirsem” obsesyonuna sahip biri, kompulsiyon olarak içinden sayı sayma ya da sürekli dua etme davranışı gösterebilir. Kompulsiyonlar kısa süreli rahatlama sağlar, ancak OKB döngüsünü sürdürür. Kompulsiyonlara kıyasla obsesyonların sayısının daha fazla olması beklenir. Çünkü düşünceler, davranışlardan çok daha çeşitlidir.
OKB, en sık görülen psikiyatrik bozukluklardan biridir. Türkiye’de ve dünyada görülme sıklığı benzerdir. Genel nüfusta %1–3 oranında, yaşam boyu yaygınlık ise yaklaşık %2–3 civarındadır. Yani her 100 kişiden 2–3’ü yaşamının bir döneminde OKB yaşayabilir.Genellikle çocukluk veya ergenlikte başlar ve kronik seyir gösterebilir. Ancak belirtiler çoğu zaman hafif görüldüğü için başvuru gecikir ve bu nedenle gerçek yaygınlık daha yüksek olabilir.Çoğu kişi 20’li yaşlardan sonra yardım arar. Bunun nedeni, erken belirtilerin ergenlik dönemine özgü dalgalanmalar olarak değerlendirilmesidir. Oysa erken müdahale daha etkilidir. 40 yaş sonrası başlangıç nadirdir. Bu yaşta başlayan vakalarda organik nedenlerin dışlanması önemlidir. OKB genellikle alevlenme ve yatışmalarla seyreder; stres belirtileri artırabilir.
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıkmaz. Biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörlerin bir araya gelmesiyle gelişir.
Biyolojik açıdan bakıldığında, serotonin sistemindeki düzensizlikler OKB ile ilişkilendirilmiştir. Nörogörüntüleme çalışmaları; anterior singulat korteks, orbitofrontal korteks ve kaudat çekirdeğin bu süreçte önemli rol oynadığını göstermektedir. PET çalışmalarında özellikle kaudat çekirdekte artmış aktivite dikkat çekmektedir. Bu bölge örtük öğrenme ve alışkanlıklarla ilişkilidir. Bu durum, kompulsiyonların zamanla otomatikleşmesini açıklamaktadır.
Genetik faktörler de etkilidir. OKB’li bireylerin ailelerinde hastalık daha sık görülür. Ayrıca çocukluk çağı enfeksiyonları (özellikle beta hemolitik streptokoklar), kafa travmaları, doğum komplikasyonları ve erken dönem travmalar da risk faktörleri arasında yer alır.
Psikolojik açıdan ise bireyin düşünceleri yorumlama biçimi önemlidir. OKB’de kişiler, zihne gelen düşüncelere aşırı anlam yükler. “Bunu düşündüysem yapabilirim” ya da “Bu düşünce kötü bir insan olduğumu gösterir” gibi yorumlar, düşüncelerin tehdit olarak algılanmasına neden olur.
Bu süreçte öğrenme mekanizmaları önemli rol oynar. Bilişsel Davranışçı yaklaşıma göre obsesyonlar zamanla koşullanmış uyaranlara dönüşür. Başlangıçta nötr olan bir düşünce, kaygı ile eşleşir ve her tekrarında kaygı üretir. Kişi bu kaygıyı azaltmak için kompulsiyon yapar ve rahatlar. Bu rahatlama, davranışın tekrar edilmesine yol açar ve döngü devam eder.
Örneğin kişi “kapıyı kilitledim mi?” diye düşündüğünde gidip kontrol eder ve rahatlar. Bu durum beynin “kontrol edersem kaygım azalır” şeklinde öğrenmesine neden olur. Zamanla kişi kilitlediğini bilse bile tekrar tekrar kontrol eder. Çünkü amaç bilgi değil, rahatlama hissidir.
Kaçınma davranışları da benzer şekilde çalışır. Kişi kaygı veren durumdan uzak durduğunda kısa vadede rahatlar; ancak bu durum uzun vadede korkunun sürmesine neden olur.
Stresli yaşam olayları da bu süreci tetikleyebilir. Erken başlangıç, genetik yatkınlık, travma öyküsü ve eşlik eden kişilik özellikleri hastalığın seyrini olumsuz etkileyebilir.
OKB yaşayan kişiler çoğu zaman:
Düşüncelerinden dolayı yoğun suçluluk ve utanç hisseder
“Neden böyle düşünüyorum?” diye kendini sorgular
Belirtilerini çevresinden gizlemeye çalışır
Bu durum, sorunun fark edilmesini ve yardım aramayı geciktirebilir.
OKB’ye sıklıkla başka bozukluklar da eşlik edebilir. Başvuranların %28–38’i aynı zamanda majör depresif bozukluk tanı ölçütlerini karşılamaktadır. Ayrıca anksiyete bozuklukları arasında panik bozuklukla birlikte görülebilir.
OKB’nin oluşumu ve sürdürülmesinde Mowrer’in “İki Aşamalı Öğrenme Kuramı” önemli bir yer tutar. Bu kurama göre:
Klasik koşullanmada, başlangıçta nötr olan bir uyaran (örneğin bir düşünce), kaygı yaratan bir durumla eşleşir ve zamanla tek başına kaygı yaratmaya başlar.
Örneğin;
Başlangıçta kişi için nötr olan bir düşünceyi ele alalım:
“Acaba ellerim kirli mi?”
Kişi bir gün gerçekten kirli bir ortamda bulunur ve hastalanma korkusu yaşar.
Bu yoğun kaygı ile “ellerim kirli mi?” düşüncesi eşleşir.
Zamanla:
Artık ortam kirli olmasa bile sadece bu düşünce → kaygı yaratmaya başlar.
Yani düşünce tek başına “tehdit” haline gelir.
Edimsel koşullanmada ise bir davranışın sonucu belirleyicidir. Kişi kompulsiyon yaptığında kaygısı azalır ve bu durum davranışı pekiştirir. Bu, olumsuz pekiştirme olarak adlandırılır.
Örneğin;
Kişi kaygılandığında ellerini yıkar.
Önce: Kaygı yüksek
Yıkadıktan sonra: Kaygı azalır
Bu durumda beyin şunu öğrenir:
“Ellerimi yıkarsam rahatlıyorum.”
Bu rahatlama olumsuz pekiştirmedir (kaygının azalması davranışı güçlendirir).
Sonuç:
Kişi her kaygılandığında daha sık ve daha uzun süre el yıkamaya başlar.
Mowrer’e göre kişi kaygı veren uyaranlardan kaçtıkça ya da kaçındıkça kısa vadede rahatlar; ancak bu durum uzun vadede korkunun devam etmesine neden olur.
Örneğin;
Kişi artık toplu taşıma kullanmamaya başlar, kapı kollarına dokunmaz, tokalaşmaz.
Kısa vadede rahatlar
Ama uzun vadede beyin şunu öğrenir:
“Bu durumlar gerçekten tehlikeli, kaçınmam doğru.”
Bu da OKB’yi sürdürür.
Davranışçı modele göre aslında herkesin aklına gelebilecek düşünceler, koşullanma yoluyla kaygı ile eşleşir ve tehdit haline gelir. Kişi bu kaygıyı azaltmak için kaçınma ve kompulsiyonlara yönelir.
Döngü şöyle işler:
Sürekli kendini kontrol etme (“Ben kötü biri miyim?”)
Bıçaklardan uzak durma
İçinden “Bunu yapmam” diye tekrar etme
Ya da diğer bir örnekte:
Obsesyon → Kaygı → Kompulsiyon → Geçici rahatlama → Yeniden obsesyon
Bu stratejiler kısa vadede işe yarasa da, uzun vadede döngüyü oluşturur.
Bu döngü kırılmadıkça:
Beyin kompulsiyonları “çözüm” olarak öğrenir
Obsesyonlar daha sık ve daha güçlü hale gelir.
Uzman Desteği İçin: OKB döngüsünü kırmak ve Antalya psikolojik danışmanlık hizmetlerimiz hakkında detaylı bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Antalya Muratpaşa’da bulunan ofisimizde, çocuk, ergen ve yetişkin danışanlarımıza yönelik kanıta dayalı terapi yöntemleri uyguluyoruz. Takıntıların hayatınızı kısıtlamasına izin vermeyin.
OKB’nin Psikoterapisi ile ilgili detaylı bilgi için ilgili blog yazısını inceleyebilirsiniz.
